günlere dönüştürmeliyiz!
Hacı ÇÖL
Son günlerde sitemizde Çanakkale Savaşları’yla ilgili tartışma yazılarını ilgiyle izliyorum. 18 Mart yaklaştıkça konunun daha da güncel hâle geleceğini düşünüyorum.
Genel kabul, 18 Mart’ın savaşın başlangıcı olduğudur. Oysa İngiliz birlikleri 19 Şubat 1915’ten itibaren bir ay boyunca Seddülbahir ve Kumkale mevkilerini bombalamıştı. Çanakkale Savaşı’nı bütün olarak değerlendirdiğimizde başlangıç tarihinin 19 Şubat olması gerekir.
Ortaokul Sosyal Bilgiler öğretmenim Köksal Altun (Köksal Hoca), tarihi “sebepler, olaylar ve sonuçlar” üzerinden incelememiz gerektiğini öğretmişti. Ne iyi öğretmiş; kendisini saygıyla anıyorum. Bu bakışla Çanakkale Savaşı’na döndüğümüzde önce şu soruyu sormalıyız: Bu savaş neden yapıldı? İlk akla gelen yanıt “düşmanlar yurdumuzu ele geçirmek istiyordu” olur. Evet, İtilaf Devletleri bunu istiyordu; ancak asıl hedefleri boğazları geçip Rusya’ya yardım ulaştırmaktı. Bu arada Enver Paşa’nın iki Alman gemisine Osmanlı bayrağı çektirerek Karadeniz’e çıkması ve Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti resmen savaşa girmişti. Savaşlardan yorgun düşmüş bir halkı yeni bir felaketin içine atan İttihatçıların temel motivasyonu ise Turan ülküsüdür. Mustafa Kemal’in o yıllarda düşünsel olarak İttihatçılardan ayrıldığını da belirtmek gerekir.
Birinci Dünya Savaşı bütün şiddetiyle sürerken kendimizi savaşın içinde bulduk. Yıllardır süren Rus savaşları (93 Harbi), Balkan Savaşları, Trablusgarp, Suriye ve Mısır cepheleri derken hem askerî hem ekonomik olarak tükenmiştik. Ordu yıpranmıştı. Çanakkale için yeniden seferberlik ilan edildi; eli silah tutan herkes askere alındı. Bu insanların çoğu asker değil; öğretmen, doktor, esnaf, tüccar gibi ülkenin aydın ve üretken kesimleriydi.
Savaş yaklaşık bir yıl sürdü. Her iki taraftan yüz binlerce insan hayatını kaybetti. Bu cümleyi söylemek kolay; oysa her birinin bir ailesi, bir hikâyesi, geride bıraktığı bir yaşam vardı. Savaşın yarattığı psikolojik yıkım da cabası.
Bugün rahat koltuklarımızda otururken o insanların yaşadıklarını anlamaya çalışmak, onlarla empati kurmak ve hak ettikleri saygıyı içimizde duyumsamak belki de yapabileceğimiz en anlamlı şeydir. Karşı cephelerde savaşan, adını sanını bilmediği insanlarla ekmeğini paylaşan askerlerin onuru, savaşın ne kadar gereksiz olduğunu bize gösteriyor.
Savaş bittiğinde Çanakkale geçilememişti. Yokluklar içinde mevzilerini savunan insanlar, kendilerinden kat kat büyük ordulara boyun eğmedi. Başta Anafartalar Komutanı Mustafa Kemal olmak üzere hepsini rahmet ve şükranla anıyoruz. (Annemin dedesi de Çanakkale’de kalmış; künyesi bile gelmemiş.) Evet, Çanakkale geçilemedi. “Savaş kazanıldı” demiyorum; çünkü yüz binlerce insanın öldüğü bir savaşın kazananı olamaz. İtilaf Devletleri İstanbul’a ve oradan Karadeniz’e ulaşamadı. Bunun sonucunda tarihin akışını değiştiren gelişmeler yaşandı: Rusya’da Çarlık rejimi yıkıldı, Ekim Devrimi gerçekleşti. Bu durum Kurtuluş Savaşı sırasında bizi oldukça rahatlattı. Aksi hâlde doğu cephesinde Ruslarla da savaşmak zorunda kalmak, Kurtuluş Savaşı’nın seyrini öngörülemez bir noktaya sürükleyebilirdi.
Çanakkale Savaşı’na yalnızca “vatan savunması” gözüyle bakmak yanıltıcı olabilir. Savaş sonunda başkent kurtulmuştu; ancak birkaç yıl sonra, 13 Kasım 1918’de İstanbul işgal edildi. İngiliz gemileri boğaza demirledi, sokaklar yabancı askerlerle doldu. Uğruna onca insanımızı kaybettiğimiz bu ülkede, İstanbul’un fiilî işgaline karşı tek bir kurşun bile atılmadı. Bu açıdan bakınca, Çanakkale’de savaşan insanlara haksızlık etmiş oluruz. “Bunca çaba boşa mı gitti?” demek kolaydır ama eksiktir.
Çanakkale Savaşları’nın yıl dönümlerini, genç kuşaklara “şehit olmanın erdemi”nin anlatıldığı, ölümün ve öldürmenin yüceltildiği günler olmaktan çıkarmalıyız. Bunun yerine, toplumu saran şiddet kültüründen uzaklaşmak için yaşamın, kardeşliğin, yurt ve dünya barışının öne çıkarıldığı günlere dönüştürmeliyiz. Ancak o zaman, uğruna onca can verdiğimiz bu güzel yurdu gerçekten yaşanır kılabiliriz.
Hacı ÇÖL - Kırşehir, 11.3.2006, 22:00
HALK DİLİ VE EDEBİYATIHAZIRLAYAN VE SUNAN
Köşektaş Köyü’nde konuşulan dil İçanadolu ağzıdır. Kullanılan sözcüklerde benzerlikler olmasına karşın özelde kendine özgü biçimi vardır ki çevre köy ve şehir halklarının konuşmalarından ayrılır. Bazı harflerin düşmesi, bazıların da uzamasıyla oluşan bu ağız Köşektaş halkı için ayırt edici bir unsur olmuştur. Konuşulan bu ağızda en belirgin değişim ‘k ve a’ harflerinde görülür. ‘K’ harfi sözcük başında ‘g’ye, sözcük ortasında ‘h’ ye dönüştürülerek söylenir. ( Kayseri yerine Gayseri, Kırşehir yerine Gırşeher, okul yerine ohul, küçük yerine güççük, akıl yerine ahıl gibi.) Bazen de (K) sesi ortadan çıkar. (Lakap: laap, Yakup: Yaap, Vakit: Faat vb gibi). ‘A’ harfinde de değişim ilgi çekicidir. ‘Az’, ‘aha’ gibi kelimeler, ‘ız’ ve ‘ihi’ şeklinde ifade edilir. Ayrıca ülkemizin pek çok yöresinde görülen ve “R , L” harfleriyle başlayan sözcüklerin başına uygun ünlü harfleri getirme gayreti Köşektaş Ağzı’nda da sıkça görülür. Bu Türkçe’nin temel kurallarından biridir ve halk Türkçe olmayan bu sözcüklere kendiliğinden ünlü harfler ekleyerek söyler ve o sözcüğün yapısını Türkçe’ye uygun hale getirir. Ramazan (Iramazan), Recep (İrecep veya İrebeç), Remzi (İremzi) leğen (ileğen veya ilaan), Lahana (İlahne) sözcüklerinde bu değişimi açıkça görmek mümkündür. Bu değişimler çerçevesinde belirleyebildiğimiz ve sözlüklere girmemiş ya da sözlüklerde gösterilen anlamdan farklı kullanılan yerel sözcükleri şöyle sıralayabiliriz: SÖZCÜKLER (Türk Dil Kurumu ve Dil Derneğinin çıkardığı Türkçe Sözlüklerde yayımlanmamıştır) A
B
DEYİMLER (Ömer Asım Aksoy’un hazırlayıp Türk Dil Kurumunun çıkardığı Deyimler ve Atasözleri kitabında yayınlanmamıştır.) A ABBASTAN BAŞKA KIRK KIRIĞI VAR ABDALDAN CUMALİK UMMAK ABUCUNBAK KONUŞMAK AÇ GÖNLÜM DİNÇ GÖNLÜM AÇ GÖNÜLE TOK TESELLİ VERMEK: AÇIKTA AÇIĞIM YOK, KEÇİ GİBİ PÖÇÜĞÜM YOK AÇLIKTAN DEĞİRMEN BEKLER, KABADAYILIKTAN HAK ALMAZ ADAM, ADAM. PEHLİVAN BAŞKA ADAM ADAM SINMAK ADINI DELİYE, GÖTÜNÜ ÇALIYA KOYMAK ADINI NEYSE KOYMALI AĞANIN KOLU TUTULMAZ AĞIZI BÜZ, GÖZÜ SÜZ. BURUNU NE YAPACAKSIN? AĞRINA GİTMEK AĞZI HAVUKMAK AĞZINA BAK ÇAMAN KÜLEĞİ GİBİ: Kokuyor AĞZINA KAŞIK SIĞMAMAK AĞZINDA YARIM MERCİMEK ISLANMAZ AĞZINI BELLEMEK: Yaptığı hatadan ders almak AĞZINI DEŞİRMEK: Konuşmasına dikkat etmek AKIL AKIL GEL NEMNEME TAKIL: AKIL OLMAYINCA NEYLESİN SAKAL, PULLUĞU TARLADAN GÖTÜRÜR ÇAKAL: İşini bilmeyenin işi elinden kaçar ALACA KİRAZ YENİCE HEVES ALAHAY: Çok sıkışık bir zaman ALA KEÇİNİN PÜSKÜLLÜ OĞLAĞI OLMAK ALAŞALIK ETME AL BASMAK ALGIN ÇIKARMAK ALIMINI ALMAK ALIMINA GİTMEK ALKIŞ VERMEK ALLAH BOY VERMİŞ KAPIP KOYVERMİŞ ALDIK GİTTİK KIZINIZI İT YALASIN YÜZÜNÜZÜ ALTI ÇİLLENMEK: Çok oturmak ALTINI ÇALDIRMAK: Açığını yakalamak ALTI YOK PABUÇ GİBİ GEZİNMEK ANAN ATAN BİLİNİR, ART ETEĞİ SÜRÜNÜR ANASINDAN EVVEL AHIRA GİRMEK ANANIN NEREDE GÖRÜYON ZAVALLI TAY ANNACINA ÇIKMAK ANNACINI VERMEK ARABIN DERDİ KIRMIZI PABUÇ ARADA GEZDİ, SARIMSAK EZDİ ARAPÇA DEĞİL Mİ UYDUR UYDUR SÖYLE ARKAYI DAĞITMAK ARPASI AZ GELMİŞ AT GİBİ KİŞNEMEK AŞIK ATMAK AT AĞNANIR, KAZIĞA BAĞLANIR ATI KİŞNEMEK ATININ ANLINA GÜN DOĞMAK AT KUYRUĞUNDA(ki) KENE GİBİ ATLA ARPAYI KAVGA ETTİRİR AVA GİNENİN AVCISI, AÇIK GÖTÜN KAMÇISI, ARA YERİN MCISI. AVRAT GAZ,TUZ DER, YÜREĞİM CIZ CIZ DER. AVRAT YOK, AKIL YOK AYAZIN ALGINI, POYRAZIN SÜRGÜNÜ AYAĞI SEKİLİ, ANLI AKITMALI AYDA YILDA HAMAMCI OLDUK, O DA PEYNİR SUYUNA DENK GELDİ AYININ ENİK SEVDİĞİ GİBİ AYI KOKUTMAYINCA YEMEZ AY KUYUDAN ÇIKTI YA SEFİL GÖT NE ÇEKTİ AYNI YALAKTAN YAL YEMEK AYRANI BAĞIR SOĞUTMAZ AYRANIM BUDUR, YARISI SUDUR. İSTER İÇ, İSTER İÇME B BABAMDAN KÖY KORKAR O DA ANAMDAN BABAN EŞEĞİ ETTİKTEN SONRA ANANIN HAYRINI GÖR BABANIN BİTLİ OĞLAĞINI MI YEDİM BABASININ KOYUN AĞILINI GÖSTERMEK BAL YEMEZ ARI GİBİ VINILAMAK BALTAYI KÜTÜKTEN ÇIKARMAK BAŞI DERDİNE DÜŞMEK BAŞINA ÇÖKMEK: Cinsel tecavüzde bulunmak BAŞINDA BİR YULARI EKSİK BAŞI KESİK TAVUK GİBİ ÇIRPINMAK BAŞINI ATEŞE ATMAK BAŞININ ETİNİ YEMEK: Çok ısrar ederek sıkıştırmak BAYAT PARA KULLANMMAK BAZEN GÜNE, BAZEN CİNE BENZER BEL EMZİRMEK BETİNE GİTMEK BEL KOYMAK BERİDEN ÖTE GELMEK BETİNE GİTMEK: Güleceği gelmek BIDIR BIDIR ETMEK BIRAKSAM PEKMEZ DÖKÜLÜR, BIRAKMASAM KIÇIM YIRTILIR BİLEMEDİM KİLESİNİ ADAM GETİRİYOR YEDİ KARI SAYIYOR SEKİZ BİR KARIŞ BOYU VAR TÜRLÜ TÜRLÜ HUYU VAR BİR ÖLECEĞİNİ BİLMEMEK BİR SAPTAN BİR MALAĞMADAN ALMAK BİR TEKERİN BÖLDÜĞÜ: Her ikisi de aynı, farkları yok. BİR TUTAM GÜN: Kısa gün BİR TUTMAK (onunla) BİZİM GÜNÜMÜZDE TEBBET YOKTU BİZİM İT SİZİN BALTAYI GETİRDİ, YAĞLI YEDİ GÖTÜRDÜ BOGAZI TAKIRDAKLI KEÇİ GİBİ ÖNDEN YÜRÜMEK BOKLU DA DURMUŞ SİDİKLİYE GÜLER BOKUNUN İÇİNDE TANE ARAMAK BOKUNU YUTMUŞ KAZ GİBİ GEZİNMEK BOYU KAVAK AKLI SAVAK: Uzun boylular az akıllı olur. BOZUK PARA GİBİ CAKIRDAMAK BÖKE ÇIKMAK: Kabadayılık etmek, sataşmak. BÖRTÜ BÖCÜK BURNU YILDIZ SAYMAK BUYRULTU DAĞITMAK BUYUR BUYRUĞUNU, SALLA KUYRUĞUNU BOKTAN BOYAMA BÜNELEK TUTMA A T A S Ö Z L E R İ A ABTAL ATA BİNMEYLE AĞA OLDUM SANMIŞ ABDALIN KARNI DOYUNCA GÖZÜ ÇARIĞIN BAĞINDA OLUR ACAR TAZI, ÇULLU DA BELLİ OLUR ÇULSUZDA. ACEMİDEN A. BİLE KORKUP AĞACA ÇIKMIŞ. ACER TESTİNİN SUYU SOĞUK OLUR AÇ KARIN KATIK İSTEMEZ AÇLIK SOFULUĞU BOZAR ADAMIN AKILSIZINI EL, İTİN AKILSIZINI YOL KOCATIR ADAMIN KARISI ÖLMAZ. ANANIN KIZI ÖLÜR ADAM KOCAYINCA HATİP, KADIN KOCAYINCA TABİP OLUR ADAM YANILA YANILA, PEHLİVAN YENİLE YENİLE ÖĞRENİR ADIN NE? BERBER OSMAN. MESLEĞİN NE: İKİSİNİN BİRLİKTE SÖYLEDİM AĞAÇTAN KAYNANA YAPMIŞLAR. DÜŞÜP GELİNİN BAŞINI YARMIŞ AĞA DEDİN YERDE KALDI, BOK YEDİN ELDE KALDI. (Çabaların boşa çıktı) AĞA PAÇA YİYİYOR. SORUN KAÇA YİYİYOR AĞIZI YAKAN AŞ, BAŞI YARAN TAŞ OLSUN AĞLASAM GÜLSEMDE ESKİ KIRIĞIM AKLIMDAN GİTMİYOR AĞUSTOTA İT İLE OYNAYAN ZEMHERİDE İT GİBİ BÜZÜLÜR AK İT KARA İT, İT İTTİR, İT İT ALASAKÇANIN CANI SIKILIRSA YUVADAKİ YAVRUSUNU BİLE EDER ALA TAZI CAN İÇİN KOŞAR ALEMİN KIRK VİRANESİNİ DÖRT DİVANE DÜZELTEMEZ ALİMLE KONUŞ AL MERTEBE, CAHİLLE KONUŞ DÖN MERKEBE ALİ SAZ ÇALAR, VELİYE DIN DIN GELİR ALLAH BİLİR AMMA KUL DE SEZER ALLAH BÜYÜK AMA KULU KÜÇÜK ALLI EVLENDİ GÜLLÜ GELİN OLDU ALIŞMADIK GÖTTE DON DURMAZ ALMA AVRADIN DULUNU, ARKADAN GELİR KULUNU ANADAN OLUR BUZAĞI, KEKLİĞE KURARLAR TUZAĞI ANA GEZER, KIZ GEZER. BU CEHİZİ KİM DÜZER ANALI KUZU, KINALI KUZU ANALIK, YAMALIK ANALININ ANASIYIM ANASIZIN NESİYİM ANAM ÖLDÜ DAYIM YOK. BENİM ORDA PAYIM YOK ANASINA YAKIN KIZDAN, ORMANA YAKIN DOMUZDAN UZAK DUR ANASI OLMAYANIN BABASI OLMAZ APTAL KUŞU GÜZEL GÖSTEREN TÜYLERİDİR ARI GİBİ KONUŞ BALA KON, SİNEK GİBİ KONUŞ YALA KON ARKA SU GELENE DEK KURBAĞANIN GÖZÜ PATLAR ARMAGAN ATIN DİŞİNE BAKILMAZ ARMAĞAN HOROZ GERİDEN ÖTER ARPA TAŞLI SÖZ ANNAÇLI OLUR ARPAYI AKLI, BUĞDAYI GÖKLÜ BİÇ ARPAYI KURUT, BUĞDAYI FİRİK BİÇ ARSIZA SÖZ, KOKMUŞA TUZ NEYLESİN ASI KUZUYU KURT KAPAR AŞ SABAHI İLE, İŞ SABAH İLE AT ALIRSAN GÜZÜN, DEVE ALIRSAN GÜZÜN, KIZ ALIRSAN GEZİN AT ALİ PAŞANIN, ÇUBUK KARA MEŞENİN, SÜVARİLİK ÖĞRENMEYE NE VAR? AT DONUYLA, YİĞİT SANIYLA ) LAKABIYLA) ANILIR AT ELİN GÖT ELİN SÜVARİLİK ÖĞRENMYE NE VAR ATIM TEPMEZ, İTİM KAPMAZ DEME ATIN DURUP SIÇANI, DOSTUN KOYUP KAÇANI ATIN YİĞİDİNE DORU, ADAMIN YİĞİDİNE DELİ DERLER ATLI MİSAFİR OLUR, İTLİ MİSAFİR OLMAZ ATIMI İSTEYEN DÜŞMANIM. KIZIMI İSTEYEN DOSTUM ATI OLANIN EYERİ ESKİR ATI OLAN DAĞDA YORULMAZ ATINI BOL YERE, GÖTÜNÜ DAR YERE ALIŞTIR ATI SATTIK KATIR ALDIK BELEYI BAŞIMIZA SATIN ALDIK AT NERDEYSE TORBASI DA ORDA OLUR AT ÖLÜR NALI KALIR, YİĞİT ÖLÜR NAMI KALIR AT YEDİ GÜNDE, İT YEDİĞİ GÜNDE SEMİRİR AT YİĞİDE KANATTIR. HALI İSE KIZA AVRADIN İYİSİ KAPI ARDINDAN BELLİ OLUR AYAĞIN (bile)YAPIYORSA, EL ELİNİN YAPTIĞINDAN İYİDİR. AYI YAĞI BOL BULURSA GÖTÜNE SÜRER AYGIR KISRAKLA TUTULUR AYNI AHIRDA DURAN BUZAĞI, AZGIN BOĞADAN KORKMAZ AŞ PİŞİREN TUZA BAKAR B BABA DÖŞEĞİ ATEŞTİR. HİÇBİR EVLAT ORAYA TAM OTURAMAZ. YA İLERİ YA GERİ OTURUR. BABAM ACINDAN ÖLDÜ. BULDU DA YEMEDİ Mİ? BABA; SARIĞI KABA, KARDAŞ; KARA DAŞ, BACI: SOĞANDAN ACI, ANALIK: YIRTIK YAMALIK BABA MALI SELİN GETİRDİĞİ KÜTÜK GİBİDİR BAĞ BOZULDU TİLKİ ORTAYA ÇIKTI BAHARIN YAZI, KOCA GÖLÜN SAZI, İYİ ADAMIN KIZI OLUR BANA BENDEN OLUR NE OLURSA. BAŞIM RAHATTIR ÇENEM DURURSA BAŞ BAŞA VERMEYİNCE TAŞ YERİNDEN OYNAMAZ BATAN KAĞNIYI KOCA ÖKÜZ ÇIKARIR BENİM DERDİM İNEKLE DANA, SENİNKİSİ DÖNDÜYLE DÖNE BEN YANARIM YAVRUMA, YAVRUMDA YANAR YAVRUSUNA BEŞ YAŞINDAKİ BEŞİK ON YAŞINDAKİ ÖĞÜTÜ İSTEMEZ BEZENEN GÜNE BENZER, BEZENMEYEN CİNE BENZER BILDIRCININ FIKIRTISI, GELİN KIZIN KİKİRTİSİ, PARANIN ŞINGIRTISI, KABAĞIN FOKURTUSU, KAYNANANIN SOKURTUSU BIYIĞIN NİYE YAĞLI, BILDIRCIN YEDİM DE, ETLİ Mİ? TATLI MI? BİLMİYOM UÇARKEN GÖRDÜM BİNBİR ÇİÇEK BİR LALE HEPSİ OLUR BİR DAİRE BİN İŞÇİ, BİR BAŞÇI. BİRDEN FAZLA SIÇANI KOVALAYAN KEDİ HİÇ YAKALAYAMAZ BİRİNCİ GÜN HAS MİSAFİR. İKİNCİ GÜN PİS MİSAFİR. ÜÇÜNCÜ GÜN PUŞT MİSAFİR. BİR TUTAM OT DEVEYİ YARDAN ATAR BİR YERİN OTU KEKİK, KUŞU KEKLİKSE DURMA KAÇ OTU SAZ, KUŞU KAZ SA DURMA YERLEŞ BOĞAYI BÖĞÜRTEN DAŞŞAKLARIDIR, BOKLU ARKTAN TEMİZ SU AKMAZ BOKLU YALAKTAN SU İÇEN KÖPEK AVA GELMEZ. BOKLA YAPILMIŞ DUVAR İŞEKLE YILIKLIR BOK YAKINA KOKAR. BOK YİYENİN KAŞIĞI YANINDA OLUR. BOŞ BOĞAZLA, BOK BOĞAZIN BAŞI DERTTEN KURTULMAZ BULGUR PİLAVI, ÖKÜZ EMEĞİDİR. BU OĞLUMA, BU KIZIMA. KALMADI KÖR BOĞAZIMA BURNUNDAN KIL ALDIRMAZ, ELİN KUYRUĞUN DAN ELÇİM ELÇİM KIL YOLAR BÜYÜK S...LE ORUSPU KORKUTULMAZ
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
0 Yorum - Yorum Yaz
Köşektaş’ın Göç Hikâyesi
Koşulların Zorladığı Dönüşümler
kosektas.net
Köşektaş Köyü’nün göç tarihi, ekonomik krizler, devlet politikaları, eğitim kurumlarının etkisi ve uluslararası işgücü piyasalarının açılması gibi çok katmanlı süreçlerin kesişiminde şekillenmiştir. Köyün göç tarihine ilişkin temel bilgiler Celalettin Ölgün’ün yerel tarih çalışmasından derlenmiştir. Celalettin Ölgün’ün aktardığı veriler, Köşektaş’ın 20. yüzyıl boyunca farklı göç biçimlerine maruz kaldığını ve bu göçlerin toplumsal yapıyı köklü biçimde dönüştürdüğünü göstermektedir.
Derlenen bilgilere bakıldığında Köşektaş’ın göç tarihinin üç temel eksende şekillendiği görülmektedir:
(1) 1920–40 döneminde kıtlık ve ekonomik yoksunluk kaynaklı zorunlu göç,
(2) 1940’lardan itibaren eğitim temelli, küçük ölçekli göç,
(3) 1960 sonrası uluslararası işçi göçü ve kentlere yönelen iç göç.
Köşektaş’ın göç tarihi, yalnızca insanların bir yerden bir yere hareketinin değil; bir köyün, bir topluluğun, bir belleğin yavaş yavaş kabuk değiştirerek başka bir hayata doğru akmasının hikâyesidir.
(1) Kıtlığın Açtığı Yol: 1928–1940
Köşektaş’ın ilk büyük göç dalgası, toprağın susup göğün yağmuru unuttuğu yıllarda başlar. 1928 ile 1936 arasında kuraklık yalnızca tarlaları değil, insanların içindeki güven duygusunu da kavurur. Ekinler yanar, harmanlar boş kalır, sofralar küçülür.
Ve bir gün, köyün erkekleri birer birer yola düşer.
Kimisi Balıkesir’in, Kütahya’nın, Afyon’un demiryolu şantiyelerine gider; kimisi Konya ovasında bir çiftçinin yanında çoban olur. Gittikleri yerlerde çoğu zaman iş yoktur, yemek yoktur, barınak yoktur. Bu yüzden geri dönerler; kimi yürüyerek, kimi hasta, kimi yorgun, kimi de dönemez.
Göç, burada bir tercih değil, bir zorunluluktur. Bir insanın kendi kökünden koparken bile kökünü yanında taşıdığı o ağır, sessiz zorunluluk.
(2) Eğitimin Açtığı Kapı: 1940’lar
1940’lı yıllar geldiğinde Köşektaş’ın kaderine bambaşka bir rüzgâr dokunur. Bu kez göç, açlığın değil, eğitimin çağrısıyla şekillenir. Köy Enstitüleri ve Öğretmen Okullarının açılmasıyla birlikte, köyden az sayıda çocuk bu okullarda okumak için eğitim yolculuğuna çıkar.
Bu küçük göç, nicelik olarak sınırlı olsa da köyün geleceğini derinden etkiler.
Bu çocuklar öğretmen olup döner; köyün geleceğini yeniden yazar, ufkunu genişletirler.
Göç, bu dönemde bir kaçış değil; bir yükselme, bir dönüşme, bir başka ihtimale açılma hâline gelir.
(3) Avrupa’ya Açılan Kapı: 1960 Sonrası
1960’lardan sonra Köşektaş’ın göç hikâyesi yeniden yön değiştirir. Bu kez yol, tren raylarının ya da toprak yolların değil; uçakların, pasaportların, işçi anlaşmalarının yoludur. Almanya, Hollanda, Belçika...
Köyden çıkan gençler, Avrupa’nın fabrikalarında, madenlerinde, atölyelerinde çalışmaya başlar. Bir kısmı geri döner; bir kısmı dönemez. Bir kısmı döner ama artık geri dönmüş sayılmaz; çünkü içlerinde başka bir dünyanın ağırlığı vardır.
Bu göç, köyün ekonomik damarlarını güçlendirir; ama aynı zamanda köyün sesini, dilini, ritmini başka coğrafyalara taşır. Köşektaş artık yalnızca bir köy değil; dünyanın dört bir yanına dağılmış bir topluluğun adı olur.
Kentlerin Çağrısı: İç Göçün Sessiz Dalgası
Bu dönemde göçü tetikleyen bir başka etken daha vardır: köy arazisinin darlığı. Köşektaş’ın sınırlı tarım alanları, nüfus arttıkça ailelerin geçimini sağlayamaz hâle gelir; toprağın hem susuzluğu hem yetersizliği, köylünün tutunabileceği zemini iyice daraltır.
Aynı yıllarda öğretmenlik ve memuriyet gibi meslekler aracılığıyla Ankara’ya, Kayseri’ye, büyük kentlere yerleşenler olur. Bu göç, Avrupa’ya gidenlerin göçünden daha sessizdir; ama köyün toplumsal dokusunu en çok değiştiren dalgadır.
Çünkü bu kez gidenler, geri dönmek için değil, yeni bir hayat kurmak için gider. Köyün eğitimli gençleri köyün dışındaki dünyada kök salar; köy ise yavaş yavaş yaşlanır, sakinleşir, küçülür.
Bir Belleğin Dönüşümü
Köşektaş’ın göç tarihi, bir köyün kendi kendine yetmeye çalıştığı yıllardan, dünyanın dört bir yanına uzanan bir topluluğa dönüşmesinin hikâyesidir.
Göç, burada yalnızca bir hareket değil; bir dönüşüm, bir yeniden doğuş, bir kayıp ve bir kazanımın iç içe geçtiği bir süreçtir.
Köyün sokaklarında artık daha az çocuk sesi duyulur; ama dünyanın başka yerlerinde, başka dillerin arasında, başka kentlerin kalabalığında Köşektaş’ın sesi yankılanır.
Köşektaş’ın göç deneyimi, Türkiye’nin kırsal modernleşme sürecinin küçük ölçekteki bir yansımasıdır: Göç, ekonomik zorunluluklardan doğmuş, devlet politikalarıyla yönlendirilmiş, uluslararası işgücü piyasalarıyla derinleşmiş ve köyün toplumsal yapısını kökten dönüştürmüştür. Göç, köyü eksiltirken çoğaltmış; uzaklaştırırken yakınlaştırmış; dağıtırken birleştirmiştir.
Kaynakça
Birincil Kaynak
➡️ Celalettin Ölgün. Köşektaş Köyü Tarihine İlişkin Anlatı ve Derlemeler. Yayımlanmamış yerel tarih metni. Köşektaş'ın göç tarihine ilişkin tüm tarihsel veriler bu çalışmadan derlenmiştir.
Göç Kuramlarına İlişkin Açıklayıcı Kaynaklar
➡️ Ravenstein, E. G. “The Laws of Migration.” Journal of the Statistical Society of London, 1885.
Göçün mesafe, yönelim ve ekonomik motivasyonlarla ilişkisini açıklayan klasik kuramsal çerçeve.
➡️ Lee, Everett S. “A Theory of Migration.” Demography, 1966.
Göçü itici–çekici faktörler modeliyle açıklayan temel çalışma.
➡️Castles, Stephen & Mark J. Miller. The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World. London: Palgrave Macmillan.
Modern göç rejimlerini, uluslararası işgücü hareketliliğini ve devlet politikalarının göç üzerindeki etkilerini inceleyen kapsamlı bir kaynak.