HERİKLİ TÜRKMENLERİ VE HERİKLİ KELİMESİNİN ETİMOLOJİSİ
Prof. Dr. İsa Özkan
_________________________________________________________
Herikli/Heriklü Türkmenleri, Anadolu’da yüzlerce yıldan beri kışlaktan yaylağa, yaylaktan kışlağa konup göçmüş ve günümüzde tamamına yakını yerleşik hayata geçmiş kırk bir bini aşkın1 Türkmen aşiretinden biridir. Herikli/Heriklü adının etimolojik izahına geçmeden önce sözü geçen Türkmen aşiretinin tarihi, iskân olundukları yerler ve bugünkü durumlarından kısaca söz etmek istiyoruz.
Herikli Türkmenleri ile İlgili Tarihî Bilgiler:
Osmanlı kaynaklarında hem yerleşik ve hem de konar-göçer bir Türkmen topluluğu olarak kaydedilen Herikliler hakkındaki ilk bilgilere Başbakanlık Osmanlı Devlet Arşivi’ndeki 450 numaralı 1524 tarihine ait Tahrir Defteri’nde rastlıyoruz. Sözü geçen Tahrir Defteri’nde Herikliler Adana Sis(Kozan) sancağındaki Altunini mevkiinde ekincilikle uğraşan Oğuzların Afşar boyuna mensup Toyuranlı (Doyranlı) taifesine bağlı 51 hane 12 mücerret (bekar) ve 3350 akçe geliri bulunan bir Türkmen cemaati olarak kaydedilmişlerdir2 . 1525-6 yılındaki defterde ise Heriklilerin 76 hane, 18 mücerred ve 3350 akça gelire sahip bir topluluk olarak tespit edildiklerini görüyoruz.3
* Bu bildiri 25-29 Eylül 2000 tarihlerinde, İzmir-Çeşme’de düzenlenen Uluslararası IV. Türk Dili Kurultayı’nda sunulmuştur.
1 Cevdet Türkay, bu aşiretlerin sayısını 7230 olarak göstermektedir (Bkz. Türkay, Cevdet, Osmanlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiret ve Cemaatler, İstanbul, 1979, s. 18). Türk Tarih Kurumu’nun bir proje kapsamında hazırladığı ve Osmanlı
Devleti’nin arşiv vesikalarından belirlediği aşiretlerin sayısı ise 41297’dir.
2 Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Tahrir Defteri (BA TD), sene: 930 hicrî(milâdî 1524), Nu: 450, s. 915.
3 BA TD, sene: 932 hicrî(milâdî 1526), Nu: 969, s. 774-775, 776-777.
Daha sonra Herikliler 1564 tarihli Tapu Kadastro Arşivi Tahrir Defteri’nde Maraş Yörükleri içinde Afşar boyuna mensup 11 hane, 3 mücerret eşkinciyan (sefere giden tımarlı sipahi) olarak yazılmışlardır. Yine aynı defterin 454b sayfasında Heriklilerin kışlakta ziraat yeri olarak Maraş sancağının, Zamantu kazasının Pınarbaşı nahiyesindeki Gökçeköy ve Küsin mevki gösterilmiştir.4
Herikliler, XVII. yüzyılın ortalarında Bozok, Bozulus, Halep ve Dulkadir Türkmenlerine mensup Kara Halillü, Tor Hasanlu, Avşar, Deliler, Küşne, Sermayelü, Salmanlu, Kaşıkçı, Bıçakçı, Karamanlu gibi bazı aşiretlerin bir araya gelerek oluşturdukları D a n i ş m e n d l ü kazasına tâbi Türkmenler arasında görülmektedir.5 Bu husus Hicri 1066(milâdi 1655/56) ve 1072-1084(milâdi 1661/62-1673/74) tarihli Divan-ı Hümayun Baş Muhasebe Kalemi Defterleri(D.BŞM-197, 217) ile Hicri 1072 (milâdî 1661/62) tarihli Maliyeden Müdevver Defterlerde(MAD 5910) can cemacāt-ı Herikli tābic-i Danişmendlü” şeklinde kaydedilmiştir.6
4 Tapu Kadastro Arşivi, Tahrir Defteri TKA TD, sene 971, Nu: 108, s. 454b.
5 Gündüz, Tufan, Anadolu’da Türkmen Aşiretleri “Bozulus Türkmenleri 1540-1640” Ankara, 1997, s. 66. 1580’li yıllardan sonra kaza itibar olunan Danişmendlü Mukaatası’nın Anadolu’da (1071-1177) tarihlerinde hüküm süren Danişmendli Beyliği’yle ilgisi konusunda farklı görüşler mevcuttur. Bazı araştırıcılar, bunların Danişmendlü Beyliği bakiyesi olduğunu öne sürmüşlerse de (Bkz. Yinanç, Mükrimin Halil, “Danişmendliler” İslâm Ansiklopedisi III/478 ve Şahin, İlhan, “Osmanlı Devrinde Konar-Göçer Aşiretlerin İsim Almalarına Dair Bazı Mülahazalar” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu Sayısı, İstanbul, 1987 s. 196) bu hususu teyid edecek bilgilerin henüz ortaya konulmadığından bahsedilmektedir. Ayrıca Tufan Gündüz, Danişmendli Kazasına ait tahrir defterlerinden birinde “Sultan
Seyyid Gazi evladındandır(7 hane)”şeklinde bir muafiyet kaydına (bkz. Divan-ı Humâyûn Baş Muhasebe Kalemi Defterleri D-BŞM, Nu:197, s. 27-28.) rastladığını belirtmektedir(Bkz. Gündüz, Tufan, “XVI. Yüzyıl Sonlarında Kayseri Havalisinde Dolaşan Danişmendli Türkmenlerine Dair Gözlemler” Yeni Türkiye, Ankara, 2002, Cilt:III, Sayı:44, s. 454-459). Hicri 1069-1145(1659-1733) yılları arasında bir kısmı Kütahya’da iskân olunan Danişmendlü Türkmenlerinin Anadolu eyaletinde coğrafî saha olarak Aksaray, Kırşehir, Aydın ve Adana bölgelerine kadar yayıldığı görülmektedir. Heriklü Türkmenleri, XVII. yüzyılda Danişmendli Mukaatasına vergi nüfusu olarak yazılmışlardır.
6 Divan-ı Hümayun Baş Muhasebe Kalemi Defterleri D.BŞM, sene: 1066 hicrî (milâdî 1656) Nu. 197, s. 27-28; D.BŞM, sene: 1069 hicrî (milâdî 1659) Nu 207.
_________________________________________________________
